हा लेख इंग्रजी मूळ लेखाचा मराठी अनुवाद आहे. कोणताही फरक आढळल्यास इंग्रजी आवृत्ती ग्राह्य मानली जाईल.

वित्तीय वर्ष 2026-27 ही SEBI च्या टप्प्याटप्प्याने अंमलबजावणीच्या मार्गातील (glide path) शेवटची पायरी आहे. बाजार भांडवलानुसार पहिल्या 1,000 मध्ये असलेल्या प्रत्येक सूचीबद्ध संस्थेला आता आपल्या BRSR Core चे मूल्यनिर्धारण (assessment) किंवा आश्वासन (assurance) प्राप्त करावे लागेल; BRSR Core म्हणजे नऊ ESG गुणधर्मांखाली गटबद्ध केलेला BRSR निर्देशकांचा उपसंच1,2. LODR विनियमांच्या (LODR Regulations) विनियम 3(2) च्या लेखकाच्या वाचनानुसार, 31 डिसेंबर 2025 रोजीची स्टॉक एक्सचेंजांची क्रमवारी यादी या वर्षी त्या गटात कोण येते हे ठरवते3. पहिल्या 500 कंपन्यांना वित्तीय वर्ष 2025-26 मध्येच हे लागू झाले होते; त्यामुळे आधीच्या याद्यांनुसार पहिल्या 500 बाहेर असलेल्या कंपनीसाठी हे पडताळणीचे पहिलेच वर्ष आहे1.

मार्गाची निवड दिसते तितकी महत्त्वाची नाही. प्रदात्याकडे सोपवलेले आकडे तपासणीला टिकतील अशा रीतीने तयार केले होते की नाही, यावर परिणाम अवलंबून असतो.

कायदा काय आवश्यक करतो, आणि कंपनीवर काय सोडतो

SEBI च्या जुलै 2023 च्या परिपत्रकाने BRSR Core साठी वाजवी आश्वासन (reasonable assurance) आवश्यक केले होते4. त्यानंतर SEBI च्या संचालक मंडळाने "वाजवी आश्वासन" आणि "मर्यादित आश्वासन" (limited assurance) या दोन्हींच्या जागी "मूल्यनिर्धारण किंवा आश्वासन" ही शब्दरचना आणण्याचा निर्णय घेतला5, आणि मार्च 2025 चे परिपत्रक तसेच 30 जानेवारी 2026 चे मास्टर परिपत्रक यांमध्ये कोणताही स्तर न जोडता तीच शब्दरचना आहे2,1.

मूल्यनिर्धारण म्हणजे "SEBI शी सल्लामसलत करून Industry Standards Forum (ISF) ने विकसित केलेल्या मानकांनुसार केलेले" त्रयस्थ पक्षाद्वारे मूल्यनिर्धारण2. आश्वासन हे आश्वासन-मानकानुसार केले जाते: SEBI कोणतेही मानक बंधनकारक करत नाही, उदाहरणादाखल ISAE 3000, ISSA 5000, ICAI चे SSAE 3000 आणि SAE 3410 यांचा उल्लेख करते, आणि वापरलेले मानक प्रकट करणे आवश्यक करते6. विभाग A मधील बाबी 14 आणि 15 आता प्रदात्याचे नाव आणि "प्राप्त केलेल्या मूल्यनिर्धारणाचा किंवा आश्वासनाचा प्रकार" (Type of assessment or assurance obtained) विचारतात2.

याचे दोन परिणाम सहज दुर्लक्षित होतात.

  • आश्वासनाचा मार्ग निवडणारी कंपनी स्तर स्वतः ठरवते — कार्यनियुक्ती पत्रात आणि बाब 15 मध्ये. संचालक मंडळासमोरील कागदपत्रांत अजूनही "वाजवी आश्वासनाच्या अधीन" असे लिहिलेले असेल, तर ती 2023 मधील भूमिकाच पुन्हा मांडतात.
  • मूल्यनिर्धारणाचा मार्ग निवडणाऱ्या कंपनीने वार्षिक अहवालात कुठेही त्या निष्कर्षाला आश्वासन म्हणू नये.

पडताळणी "व्यवसाय-निरपेक्ष" (profession agnostic) आहे; प्रदात्याच्या शाश्वततेविषयक कौशल्याबाबत संचालक मंडळाने स्वतःचे समाधान करून घेतले पाहिजे; आणि वैधानिक लेखापरीक्षक हे काम करू शकतो, मात्र त्या संस्थेचा किंवा समूहातील कोणत्याही संस्थेचा अंतर्गत लेखापरीक्षक करू शकत नाही6,1. प्रदाता किंवा त्याची कोणतीही सहयोगी संस्था त्या संस्थेला किंवा तिच्या समूहाला — ज्यात संयुक्त उपक्रम आणि सहयोगी संस्था यांचा समावेश होतो — उत्पादने विकत असेल, किंवा सल्लासेवेसह लेखापरीक्षा, मूल्यनिर्धारण वा आश्वासन यांव्यतिरिक्त अन्य सेवा देत असेल, तर तो प्रदाता अपात्र ठरतो1,6. सनदी लेखापाल संस्थेच्या बाबतीत संपूर्ण नेटवर्क हेच सहयोगी मानले जाते6. माहिती प्रणालींची रचना किंवा अंमलबजावणी ही प्रतिबंधित सेवा असल्याने, अहवाल वर्षात किंवा कार्यनियुक्तीदरम्यान एखाद्या लहान संयुक्त उपक्रमासाठी केलेले असे एकच कामदेखील प्रदात्याला अपात्र ठरवते6. नियुक्तीची इतिवृत्तात नोंद होण्यापूर्वी संपूर्ण नेटवर्कच्या स्तरावर स्वतंत्रतेची पुष्टी घेणे उपयुक्त ठरते.

मार्गाची निवड

पुस्तकाच्या मते कोणताही मार्ग कायदेशीरदृष्ट्या श्रेष्ठ नाही; निवड कंपनीच्या अहवाल-वापरकर्त्यांनुसार व्हावी. ESG मानांकन प्रदात्यांसाठीच्या SEBI च्या आराखड्यात "त्रयस्थ पक्षाकडून आश्वासित किंवा लेखापरीक्षित डेटा" (third-party assured or audited data) यावर आधारित "Core ESG Rating" ला मुभा आहे7. ISF-मानकानुसार केलेले मूल्यनिर्धारण या वर्णनात बसते की नाही, याचा विचार पुस्तकाने तपासलेल्या मजकुरांत केलेला नाही; हा मुद्दा खुला आहे, असे हे लेखकाचे वाचन आहे. ज्या कंपनीचे गुंतवणूकदार अशा मानांकनांवर अवलंबून असतात, किंवा जिच्या परदेशी मूळ कंपनीला वा कर्जदात्याला नामनिर्दिष्ट मानकानुसार आश्वासन हवे असते, ती कंपनी आश्वासनाचा मार्ग निवडून हा प्रश्नच निकाली काढू शकते.

कोणत्याही मार्गाने गेले तरी एखाद्या आकड्याचा पुरावा सिद्ध करण्याचे काम जवळपास सारखेच असते. सूचीबद्ध संस्थांना वित्तीय वर्ष 2024-25 पासून ISF मानकांचे पालन करावे लागत आहे8,6. पुस्तकाच्या वाचनानुसार, प्रत्येक Core आकडा कसा काढायचा व त्याचा पुरावा कसा ठेवायचा हे ती मानके ठरवतात; त्यामुळे मूल्यनिर्धारणकर्ता आणि आश्वासनकर्ता दोघेही एकाच कार्यपत्रांपासून सुरुवात करतात. पडताळणीचे मानक, अहवालाचे स्वरूप आणि आश्वासनाच्या बाबतीत स्तर, यांत हे मार्ग वेगळे ठरतात. ICAI चे SSAE 3000 वाजवी आणि मर्यादित अशा दोन्ही आश्वासनांना लागू होते9; लेखकाच्या व्यावसायिक अनुभवानुसार, वाजवी आश्वासनासाठी अधिक पुरावा, वेळ आणि शुल्क लागते.

पडताळणीकर्ता तपासेल अशा चार बाबी

पुस्तकातील विश्लेषणानुसार, पडताळणीतील बहुतेक निष्कर्षांमागे चारपैकी एक कारण असते. प्रत्येक कारणाचा संबंध प्रदाता पाहण्यास मागेल अशा एखाद्या गोष्टीशी आहे.

कमकुवत दुवा प्रदाता काय पाहतो
निर्देशकांमध्ये सीमा बदलत जाणे विभाग A मधील बाब 13 मध्ये एकच आधार, जो प्रत्येक अंश आणि छेद वापरतो
लेखी नसलेली पद्धत प्रत्यक्ष तपासणीपूर्वी मंजूर करून गोठवलेला तयारीचा आधार (Basis of Preparation)
न तपासलेला आकडा प्रत्येक Core मापदंडासाठी जबाबदार व्यक्ती, आढावाकर्ता, मागोवा घेता येणारे स्रोत आणि बदल-नोंदवही
आपल्या जोडीच्या आकड्याशी विसंगत आकडा लेखे, संचालक मंडळाचा अहवाल आणि नियामक विवरणपत्रे यांच्याशी स्वाक्षरी केलेला ताळमेळ

एकच सीमा. विभाग A मधील बाब 13 मध्ये प्रकटीकरणे (disclosures) स्वतंत्र (standalone) आहेत की एकत्रित (consolidated), हे विचारले जाते10. त्यानंतर तोच आधार प्रत्येक निर्देशकाला लागू होतो, आणि कोणताही अपवाद असल्यास तो संबंधित आकड्याशेजारी नमूद करावा लागतो. Core तीव्रता-निर्देशकांसाठी क्रयशक्ती समतेनुसार (purchasing power parity) समायोजित महसूल किंवा भौतिक उत्पादन वापरले जाते11; त्यामुळे ज्या उत्सर्जनाला किंवा पाण्याला महसुलाने भागले जाते, त्याच सीमेवर महसूलही असला पाहिजे. Core प्रारूपात हे रूपांतरण "PPP (USD / INR)" असे नमूद आहे, पण दराचा स्रोत नमूद नाही11; त्यामुळे कंपनीने ती लागू करत असलेल्या ISF आवृत्तीतून दर आणि त्याचा स्रोत घ्यावा, वर्षासह दोन्हींची नोंद करावी आणि सर्वत्र एकच दर वापरावा. बाब 13, तयारीचा आधार आणि कार्यनियुक्ती पत्र या तिन्हींमध्ये सीमेचे वर्णन हुबेहूब सारख्या शब्दांत असावे.

लेखी पद्धत. Core प्रारूपातील दृष्टिकोन "केवळ मूलभूत कार्यपद्धती आहे" आणि कोणतेही बदल, उद्योगनिहाय समायोजने किंवा अंदाज प्रकट केले पाहिजेत, असे SEBI नमूद करते2,1. प्रत्येक Core मापदंडासाठी लागू केलेली व्याख्या आणि ISF आवृत्ती, स्रोत प्रणाली आणि डेटासाठी जबाबदार व्यक्ती, सूत्र आणि एकके, प्रत्येक रूपांतरण व उत्सर्जन घटक, आणि प्रत्येक अंदाजाची पद्धत व त्याचा हिस्सा नमूद करणाऱ्या तयारीच्या आधाराशिवाय हे कर्तव्य पार पाडता येत नाही. वर्षअखेरीनंतर तयार केलेला दस्तऐवज केवळ काय केले ते वर्णन करतो; तो कशावरही बंधन घालत नाही.

हा तपशील का महत्त्वाचा आहे, हे उत्सर्जन घटकांवरून स्पष्ट होते. केंद्रीय विद्युत प्राधिकरणाच्या (CEA) डेटाबेसच्या आवृत्ती 21.0 मध्ये वित्तीय वर्ष 2024-25 साठी दोन भारित-सरासरी ग्रिड घटक दिले आहेत: सीमापार हस्तांतरणांसह 0.710 tCO₂/MWh आणि ती वगळून 0.71212. तयारीच्या आधारात आवृत्ती आणि प्रकार (variant) दोन्ही नमूद करावेत, आणि वर्षानुवर्षे तोच प्रकार कायम ठेवावा. घटक, सीमा, ISF आवृत्ती किंवा PPP पद्धत यांपैकी कशातही बदल झाल्यास ती पुनर्मांडणीची (restatement) घटना ठरते; तिचे स्पष्टीकरण द्यावे लागते आणि तिचा परिणाम आकड्यांत मांडावा लागतो. XBRL विवरणपत्रात मागील वर्षाचे आकडेही असल्याने, तुलनात्मक आकड्यातील स्पष्टीकरण न दिलेला बदल कोणत्याही वाचकाला दिसतो.

नियंत्रणे. प्रदाते आकड्यांबरोबरच नियंत्रणेही तपासतात. प्रत्येक आकड्यासाठी जबाबदार व्यक्ती आणि आढावाकर्ता असतो; त्याच्या स्रोताचा मागोवा घेता येतो; सूत्रे, घटक आणि स्रोत डेटा यांतील बदलांची नोंद ठेवली जाते; कार्यधारिकांचा प्रवेश मर्यादित असतो; आणि पुरावे जतन केले जातात. वर्षअखेरीपूर्वी पहिल्या सहामाहीच्या डेटाचा अंतर्गत आढावा — त्यात आढळलेल्या त्रुटी दूर करण्यासाठी वेळ शिल्लक ठेवून — हे वेळापत्रकातील सर्वांत उपयुक्त पाऊल आहे. मार्गदर्शिकेच्या शब्दांत: "प्रदाता वर्षाच्या अखेरच्या टप्प्यात त्याला जे दिले जाते तेच तपासतो; त्यामुळे तो येण्यापूर्वीच नियंत्रणे कार्यरत असायला हवीत." (अनुवाद)

ताळमेळ. अनेक Core आकड्यांचा जोडीचा आकडा अन्यत्र असतो; प्रत्येक जोडी जुळली पाहिजे, अन्यथा तफावतीचे स्पष्टीकरण दिले पाहिजे. 14 जुलै 2025 पासून संचालक मंडळाच्या अहवालात लैंगिक छळाच्या तक्रारींची संख्या आणि प्रसूती लाभविषयक अनुपालनाचे निवेदन समाविष्ट असते13, आणि POSH तक्रारी हा एक Core मापदंडही आहे11. देय दिवसांच्या (days payable) गणनेतील दोन्ही घटक (देय रक्कम × 365 ÷ खरेदी केलेल्या वस्तू व सेवांचा खर्च) लेखापरीक्षित लेख्यांशी जुळले पाहिजेत11. हरितगृह वायू उत्सर्जन तीव्रता लक्ष्य नियमांअंतर्गत बंधनकारक ठरलेली संयंत्रे ज्या कंपनीकडे आहेत14, तिला आपल्या Scope 1 डेटाचा मागोवा GEI सादरीकरणांपर्यंत घेता आला पाहिजे.

येथून पुढील वेळापत्रक

BRSR वार्षिक अहवालाच्या दिवशीच PDF आणि XBRL स्वरूपात दाखल केला जातो15,16. स्टॉक एक्सचेंजांच्या मे 2024 मधील मार्गदर्शनात "वाजवी आश्वासन प्रमाणपत्राची प्रत" ("a copy of Reasonable Assurance Certificate") जोडण्यास सांगितले आहे15,16. ही शब्दरचना मार्च 2025 मधील बदलापूर्वीची आहे. लेखकाच्या वाचनानुसार ती आता कंपनीने प्राप्त केलेल्या कोणत्याही अहवालाला लागू होते; परंतु त्यानंतरचे कोणतेही एक्सचेंज परिपत्रक आढळले नाही, त्यामुळे विवरणपत्र दाखल करणाऱ्यांनी NSE आणि BSE कडून याबाबतची स्थिती निश्चित करून घ्यावी.

विवरणपत्र दाखल करण्याच्या दिनांकापासून मागे मोजत, पुस्तक अशी शिफारस करते: सप्टेंबरपर्यंत प्रदात्याची नियुक्ती, ऑक्टोबर ते डिसेंबर दरम्यान पहिल्या सहामाहीच्या डेटाचा आढावा, आणि CEA चे नवे प्रकाशन आले आहे का हे तपासून जानेवारी ते मार्च दरम्यान घटक-नोंदवही गोठवणे. या कालमर्यादांना कायदेशीर बळ नाही; तरीही सप्टेंबरअखेरपर्यंत प्रदाता नसलेली कंपनी आधीच त्यांच्या मागे पडलेली आहे.

कामाचा क्रम नियमांतूनच ठरतो. संपूर्ण समूहात स्वतंत्रतेचा प्रश्न निकाली काढा. सीमा आणि पद्धत मंजूर करा. प्रत्येक Core मापदंडासाठी जबाबदार व्यक्ती आणि आढावाकर्ते नामनिर्दिष्ट करा. प्रदाता येण्यापूर्वी अंतर्गत आढावा पूर्ण करा.

हे टिपण Harshal Kate यांच्या तयार होत असलेल्या The BRSR Master Compliance Guidebook (FY 2026-27 Reporting Cycle Edition, v2.1) या पुस्तकावर आधारित आहे.

हे विश्लेषण आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. कायदा 25 सप्टेंबर 2026 रोजीच्या स्थितीनुसार नमूद केला आहे.

संदर्भ

  1. SEBI, Master Circular for compliance with the LODR Regulations, HO/49/14/14(7)2025-CFD-POD2/I/3762/2026, 30 January 2026, Ch. IV §IV-B ¶¶2.1, 2.2, 2.4.2, 4.1–4.2 (pp.24–27). https://www.sebi.gov.in/sebi_data/attachdocs/jan-2026/1769776024792.pdf
  2. SEBI, Circular SEBI/HO/CFD/CFD-PoD-1/P/CIR/2025/42 (NSE-hosted copy), 28 March 2025, ¶¶3.4, 3.5, 3.6, 3.8. https://nsearchives.nseindia.com/web/sites/default/files/inline-files/1743159419610.pdf
  3. SEBI, SEBI (LODR) Regulations, 2015, consolidated as last amended 22 January 2026, Reg 3(2). https://www.sebi.gov.in/sebi_data/attachdocs/jun-2026/1780915347745.pdf
  4. SEBI, Circular SEBI/HO/CFD/CFD-SEC-2/P/CIR/2023/122, BRSR Core framework for assurance and ESG disclosures for value chain, 12 July 2023. https://www.sebi.gov.in/sebi_data/attachdocs/jul-2023/1689166456465.pdf
  5. SEBI, Memorandum to the SEBI Board on BRSR ease-of-doing-business measures, 6 December 2024, ¶4.6.8.2.i. https://www.sebi.gov.in/sebi_data/meetingfiles/dec-2024/1735040682024_1.pdf
  6. SEBI, FAQs on the LODR Regulations, BRSR Core section, updated 23 April 2025, Q1–Q9. https://www.sebi.gov.in/sebi_data/faqfiles/apr-2025/1745399101865.pdf
  7. SEBI, Master Circular for ESG Rating Providers, SEBI/HO/DDHS/DDHS-POD-2/P/CIR/2025/100, 11 July 2025, ¶5.7.1. https://www.sebi.gov.in/sebi_data/attachdocs/jul-2025/1752231702474.pdf
  8. SEBI, Circular SEBI/HO/CFD/CFD-PoD-1/P/CIR/2024/177, Industry Standards on Reporting of BRSR Core, 20 December 2024, ¶¶1–5. https://www.sebi.gov.in/sebi_data/attachdocs/dec-2024/1734693844962.pdf
  9. ICAI, SSAE 3000, Assurance Engagements on Sustainability Information, current text, p.7. https://kb.icai.org/pdfs/PDFFile664adde045a121.43104470.pdf
  10. SEBI, Updated BRSR format (Annexure II to the circular of 12 July 2023), 12 July 2023, Section A item 13. https://www.sebi.gov.in/sebi_data/commondocs/jul-2023/Annexure_II-Updated-BRSR_p.PDF
  11. SEBI, Format of BRSR Core (Annexure I to the circular of 12 July 2023), 12 July 2023, attributes 1–4, 6 and 8. https://www.sebi.gov.in/sebi_data/commondocs/jul-2023/Annexure_I-Format-of-BRSR-Core_p.pdf
  12. Central Electricity Authority, CO2 Baseline Database for the Indian Power Sector, User Guide Version 21.0, November 2025, Table S. https://cea.nic.in/wp-content/uploads/baseline/2025/12/User_Guide_V_21.0.pdf
  13. MCA, Companies (Accounts) Second Amendment Rules, 2025, G.S.R. 357(E), 30 May 2025 (in force 14 July 2025), Gazette text. https://ca2013.com/wp-content/uploads/2025/06/MCA-Notification-regarding-Companies-Accounts-Second-Amendment-Rules-2025-dated-30.05.2025.pdf
  14. PIB (Ministry of Environment, Forest and Climate Change), Press release on the GEI target notification of 13 January 2026, 22 January 2026. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2217239&reg=3&lang=1
  15. NSE, Circular NSE/CML/2024/11, BRSR FAQs and guidelines for filing, 10 May 2024. https://nsearchives.nseindia.com/web/sites/default/files/inline-files/NSE_Circular_10052024_1.pdf
  16. BSE, Notice No. 20240510-48, BRSR FAQs and guidelines for filing (copy on ca2013.com), 10 May 2024. https://ca2013.com/wp-content/uploads/2024/05/BSE-FAQ_13.05.2024.pdf

हे विश्लेषण आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. भूमिका नमूद दिनांकास असलेल्या स्थितीनुसार मांडल्या आहेत आणि त्यानंतर त्या बदललेल्या असू शकतात.